İdareye Karşı Açılacak Tazminat (Tam Yargı) Davası - Samsun Avukat

İdareye Karşı Açılacak Tazminat (Tam Yargı) Davası

Tam Yargı Davası Nedir?

Hukuk sistemimizde bireyler, idarenin işlem ve eylemleri nedeniyle uğradıkları zararların karşılanmasını isteyebilirler. Bu tür davalara tam yargı davaları denir. Tam yargı davası, idarenin hukuka aykırı işlemleri veya eylemleri yüzünden kişisel hakları zarar gören bireylerin, bu zararın tazminini talep edebileceği en önemli yoldur.

Basit bir örnekle açıklayacak olursak:Bir belediye yol çalışması sırasında gerekli önlemleri almaz ve kazı alanına düşen bir vatandaş yaralanırsa, bu kişinin zararı idareye karşı açacağı tam yargı davası ile karşılanabilir.

Tam yargı davasının en önemli özelliği, idarenin sorumluluğunu doğrudan ortaya koymasıdır. Çünkü devlet, yaptığı işlem ve eylemlerden sorumludur ve vatandaşlarına verdiği zararları tazmin etmekle yükümlüdür.

Tam Yargı Davasının Hukuki Dayanağı

Tam yargı davalarının dayanağı hem Anayasa hem de İdari Yargılama Usulü Kanunu (İYUK)’tur.

Anayasa’da Dayanak

Anayasa m.125/son: “İdare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür.” hükmü, idarenin sorumluluğunu açıkça ortaya koyar.

İYUK’ta Dayanak

İYUK m.2/1-b: İdari eylem ve işlemlerden doğan zararların tazmini için açılan davalar tam yargı davasıdır.
İYUK m.13: Dava açmadan önce idareye başvuru ve süreler düzenlenmiştir.

Bu hükümler, bireylerin haklarını korumak için idare karşısında yargıya başvurma yollarını güvence altına alır.

Tam Yargı Davasının Amacı ve Özelliği

Tam yargı davasının temel amacı, zararın giderilmesi ve adaletin sağlanmasıdır. İdare tarafından mağdur edilen bireyin maddi ve manevi olarak tatmin edilmesi bu davanın özünü oluşturur.

Öne çıkan özellikleri şunlardır:

Tazminat talebine dayanır.
Bireylerin subjektif haklarının korunmasına yöneliktir.
İdari işlemin iptalini değil, zararın giderilmesini hedefler.
Hem maddi hem manevi zararların karşılanması mümkündür.
İdarenin sorumluluğu çoğu zaman kusura bağlı olmaksızın doğabilir.

Bu nedenle tam yargı davası, idare ile birey arasındaki dengeyi sağlayan en etkili yargı yollarından biridir.

İdarenin Sorumluluğunun Temelleri

İdare, yaptığı işlem ve eylemlerden doğan zararlardan farklı esaslara göre sorumlu tutulur.

Hizmet Kusuru

İdarenin yürüttüğü hizmetin hiç işlememesi, geç işlemesi veya kötü işlemesi halinde ortaya çıkar. Örneğin, bir belediyenin çöp toplama hizmetini yerine getirmemesi nedeniyle hastalık yayılması.

Kusursuz Sorumluluk

İdare kusurlu olmasa bile bazı durumlarda zararı tazmin etmek zorundadır. Bu esas üç başlıkta incelenir:

Risk İlkesi: Tehlikeli faaliyetlerden doğan zararlar (örneğin, maden ocağı patlaması).
Sosyal Risk İlkesi: Terör olayları gibi, toplumun tümünü ilgilendiren zararların adil biçimde paylaştırılması.
Fedakârlığın Denkleştirilmesi İlkesi: Kamu yararı için bireylerin özel fedakârlıkta bulunması halinde zararın karşılanması (örneğin, kamulaştırmasız el atma).

Bu sorumluluk esasları, bireylerin mağduriyetini önlemek amacıyla geliştirilmiştir.

Hangi Durumlarda Tam Yargı Davası Açılabilir?

Tam yargı davası, idarenin çeşitli işlem ve eylemleri nedeniyle açılabilir.

İdari İşlemlerden Kaynaklanan Zararlar

İdarenin aldığı hukuka aykırı kararlar nedeniyle kişilerin uğradığı zararlar bu kapsamdadır. Örneğin, haksız bir disiplin cezası nedeniyle işten uzaklaştırılan memurun maaş kaybı.

İdari Eylemlerden Kaynaklanan Zararlar

İdarenin fiilen yaptığı işler sırasında kişilere zarar vermesi. Örneğin, yol bakım çalışmaları sırasında güvenlik önlemleri alınmaması nedeniyle meydana gelen kazalar.

Kamu Görevlilerinin Fiillerinden Kaynaklanan Zararlar

Kamu görevlisinin görevini kötüye kullanması veya kusurlu davranışları sonucu ortaya çıkan zararlar da idarenin sorumluluğundadır. Örneğin, polis tarafından orantısız güç kullanımı.

Tam Yargı Davasının Tarafları

Bir tam yargı davasında tarafların kimler olacağı büyük önem taşır. Çünkü davanın doğru kişilere yöneltilmemesi, davanın reddine neden olabilir.

Tam Yargı Davasında Davacı

Davacı, zarara uğrayan kişi veya onun yasal temsilcisidir. Burada dikkat edilmesi gereken nokta, davacıda menfaat ihlali şartının bulunmasıdır. Yani davacı, doğrudan idarenin işlem veya eylemi nedeniyle mağdur olmalıdır. Örneğin:

Belediyenin yaptığı bir yol çalışmasında aracı hasar gören kişi,
Haksız yere görevden uzaklaştırılan memur,
Terör olayları nedeniyle işyeri zarar gören esnaf,
tam yargı davası açabilecek kişilerdir.

Tam Yargı Davasında Davalı (İdare)

Tam yargı davasında davalı her zaman idaredir. Burada idare kavramı geniş anlamda kullanılır ve devletin tüm kamu tüzel kişiliklerini kapsar. Örneğin:

Bir hastanede doktorun kusuru nedeniyle doğan zararlar için Sağlık Bakanlığı,
Belediyenin yol çalışmasındaki kusuru için ilgili belediye,
Milli Eğitim Bakanlığı’nın atama işlemi nedeniyle doğan zarar için Milli Eğitim Bakanlığı davalı olacaktır.

Dolayısıyla davalı taraf işlemi veya eylemi gerçekleştiren idari birim olmalıdır.

Tam Yargı Davasında Görevli ve Yetkili Mahkeme

Tam yargı davalarında görevli ve yetkili mahkemeler İYUK’ta düzenlenmiştir.

Tam Yargı Davasında Görevli Mahkeme

Tam yargı davalarında görevli mahkeme idare mahkemeleridir.
Ancak, vergi uyuşmazlıklarından doğan tam yargı davaları için görevli mahkemeler vergi mahkemeleridir.

Tam Yargı Davasında Yetkili Mahkeme

İYUK m.36’ya göre: İdari sözleşmelerden doğanlar dışında kalan tam yargı davalarında yetkili mahkeme, sırasıyla:

a) Zararı doğuran idari uyuşmazlığı çözümlemeye yetkili,

b) Zarar, bayındırlık ve ulaştırma gibi bir hizmetten veya idarenin herhangi bir eyleminden doğmuş ise, hizmetin görüldüğü veya eylemin yapıldığı yer,

c) Diğer hallerde davacının ikametgahının bulunduğu yer idari mahkemesidir.

Örnek: Bir vatandaşın Samsun’daki yol çalışması sırasında aracı zarar görmüşse, dava Samsun İdare Mahkemesi’nde açılacaktır.

Tam Yargı Davasının Açılabilmesi İçin Ön Koşullar

Tam yargı davasının açılabilmesi için bazı ön şartların yerine getirilmesi gerekir.

Tam Yargı Davasında İdari Başvuru Zorunluluğu

İYUK m.13 uyarınca, davacı önce zararı doğuran idareye başvurmalıdır.
İdareye başvuru yapılmadan doğrudan dava açmak mümkün değildir.
İdare, başvuruya 30 gün içinde cevap vermek zorundadır.
Eğer idare bu sürede cevap vermezse, “zımni ret” oluşur ve dava açılabilir.

Sürelere Uyma

Başvuru ve dava açma süreleri çok önemlidir. Sürelerin geçirilmesi, davanın usulden reddine yol açar.

Menfaat İhlali

Davacının kişisel ve güncel bir hakkının ihlal edilmiş olması gerekir. Yani herkes her durumda dava açamaz, zarar gören kişi olması şarttır.

Bu koşullar yerine getirilmeden açılan davalar usulden reddedilir.

Tam Yargı Davasında Süreler

Süreler tam yargı davasının en kritik noktalarından biridir.

İdari başvuru süresi: Zararı öğrenme tarihinden itibaren 1 yıl, her durumda zararın doğduğu tarihten itibaren en fazla 5 yıl içinde idareye başvuru yapılmalıdır.
İdarenin cevap süresi: 30 gündür.
Dava açma süresi: İdarenin ret cevabını tebliğden itibaren 60 gün, zımni ret halinde ise 30 günün bitiminden itibaren dava açılmalıdır.

Örnek: Bir belediye çalışması nedeniyle 10 Mart 2024’te aracınız zarar gördü. 20 Mart’ta zararı öğrendiniz. En geç 20 Mart 2025’e kadar idareye başvurmanız gerekir. Eğer belediye cevap vermezse 30 günün sonunda dava açabilirsiniz.

Tam Yargı Davasında İspat ve Deliller

Bir tam yargı davasında zararın ispat edilmesi zorunludur. Hakim, somut delillere dayanarak karar verir.

Kullanılabilecek Deliller:

Faturalar, makbuzlar (maddi zararların ispatı için),
Sağlık raporları (bedensel zararlar için),
Tanık beyanları,
Fotoğraf ve kamera kayıtları,
Ekspertiz raporları,
Resmi tutanaklar (örneğin polis veya zabıta raporları).

Delil sunulmazsa dava reddedilebilir. Bu nedenle dava açmadan önce zararınızı belgelerle desteklemeniz çok önemlidir.

Tam Yargı Davasında Talep Edilebilecek Tazminat Türleri

Tam yargı davasında zarar gören kişi, idareden hem maddi hem de manevi tazminat talep edebilir. Burada önemli olan, talep edilen tazminatın somut olayla bağlantılı, ispatlanabilir ve orantılı olmasıdır.

Maddi Tazminat

Maddi tazminat, kişinin malvarlığında meydana gelen doğrudan zararı kapsar.

Örnek 1: Belediyenin hatalı asfalt çalışması nedeniyle aracın hasar görmesi.
Örnek 2: Haksız yere görevden uzaklaştırılan memurun maaş kaybı.
Örnek 3: Kamu hastanesinde yanlış tedavi sonucu doğan ek tedavi giderleri.

Maddi tazminat, fiili zarar (gerçekleşmiş kayıp) ve kazanç kaybı (gelirden mahrumiyet) şeklinde ikiye ayrılır.

Manevi Tazminat

Manevi tazminat, kişinin uğradığı acı, elem, üzüntü ve manevi zararların karşılığıdır. Burada amaç, kişinin manevi olarak tatmin edilmesidir.

Örnek 1: Kamu görevlisinin haksız uygulamasıyla toplum önünde küçük düşürülmesi.
Örnek 2: Polis müdahalesi sonucu orantısız güç kullanılarak yaralanma.
Örnek 3: Kamu hastanesinde yapılan hatalı tedavi nedeniyle kalıcı sağlık sorunları.

Manevi tazminat miktarı hakim tarafından takdir edilir ve her olayın özelliklerine göre değişir.

Tam Yargı Davasının Usulü

Bir tam yargı davası açarken izlenmesi gereken belirli bir prosedür vardır. Yanlış usul izlemek davanın reddine yol açabilir.

Dilekçe Hazırlama

Dava açmak isteyen kişi, İYUK’a uygun bir dilekçe hazırlamalıdır. Dilekçede şu hususlar yer almalıdır:

Davacının kimlik bilgileri, adresi,
Davalı idarenin adı,
Zararın meydana geldiği olayın özeti,
Talep edilen tazminat miktarı (maddi ve/veya manevi),
Dayanılan deliller,
Hukuki sebepler.

Mahkeme Süreci

Dilekçe mahkemeye sunulduktan sonra, mahkeme ön inceleme yapar.
İdarenin savunması alınır.
Tarafların sunduğu deliller toplanır.
Gerekirse bilirkişi incelemesi yapılır.
Mahkeme, idarenin kusurlu olup olmadığını ve zararın miktarını değerlendirerek karar verir.

Karar Aşaması

Mahkeme, zararın idare tarafından karşılanmasına karar verebilir. Eğer zarar kısmen idareden kaynaklanmışsa, tazminat kısmi olarak hükmedilir.

Tam Yargı Davasında Danıştay’ın Rolü ve İçtihatlar

Danıştay, tam yargı davalarında içtihatlarıyla önemli bir yol göstericidir. Danıştay kararları, idari yargı mercileri için bağlayıcı olmasa da uygulamada büyük ölçüde yol gösterici olur.

Danıştay’ın Belirleyici Kararları:

Hizmet Kusuru Kararları: Danıştay, idarenin gerekli özeni göstermediği her durumda hizmet kusurunun varlığını kabul eder.
Kusursuz Sorumluluk Kararları: Özellikle terör olayları ve kamulaştırmasız el atma gibi durumlarda Danıştay, idarenin kusursuz dahi olsa tazminat ödemesi gerektiğine karar vermiştir.
Manevi Tazminat Kararları: Danıştay, kamu görevlilerinin haksız işlemleri nedeniyle kişilik hakları ihlal edilen vatandaşlara manevi tazminat ödenmesine hükmetmiştir.

Danıştay’ın bu içtihatları, bireylerin haklarını ararken mahkemelere ışık tutar ve davacıların taleplerini destekler.

İdareye Karşı Açılacak Tazminat Davası

Tam yargı davası, idarenin işlem ve eylemleri nedeniyle zarar gören vatandaşların en önemli başvuru yollarından biridir. Anayasa ve İYUK ile güvence altına alınan bu dava türü sayesinde bireyler, devlete karşı haklarını savunabilir.

Özetle:

İdare her zaman sorumludur ve zararı karşılamak zorundadır.
Maddi ve manevi tazminat talep edilebilir.
Süreler çok önemlidir, kaçırılması davanın reddine yol açar.
İspat ve deliller davanın kaderini belirler.

Dolayısıyla, idareye karşı tazminat talebinde bulunacak kişilerin hukuki süreci doğru yürütmeleri, gerekirse uzman bir avukattan destek almaları son derece önemlidir.