Adam Çalıştıranın Sorumluluğu (TBK m. 66)

Adam Çalıştıranın Sorumluluğu

Borçlar hukuku, toplumun en temel ihtiyaçlarından biri olan borç ilişkilerini düzenlerken yalnızca sözleşmelerden doğan borçları değil, haksız fiillerden doğan sorumlulukları da kapsamına alır. Bu bağlamda adam çalıştıranın sorumluluğu, Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) en dikkat çekici düzenlemelerinden biridir. TBK m. 66’da düzenlenen bu kurum, özellikle işçi-işveren ilişkilerinde ve üçüncü kişilerin uğradığı zararların tazmininde kritik öneme sahiptir.

Adam çalıştıranın sorumluluğu, en basit ifadeyle, bir kişinin yanında çalıştırdığı kişilerin üçüncü kişilere verdikleri zararlardan dolayı sorumlu tutulmasıdır. Buradaki temel amaç, zarara uğrayan kişinin mağduriyetini gidermek ve onu güçlü bir muhatap olan işverene yönlendirmektir. Çünkü zarar verici eylemi gerçekleştiren işçi veya yardımcı kişi çoğu zaman bu zararı karşılayacak ekonomik güce sahip değildir.

Hukukumuzda bu sorumluluk kusursuz sorumluluk olarak düzenlenmiştir. Yani işverenin kusuru aranmaz; çalışanı aracılığıyla üçüncü kişilere verilen zarardan doğrudan sorumlu tutulur. Ancak işverene, “kurtuluş kanıtı” getirme imkânı tanınmıştır. Bu da, gerekli özeni gösterdiğini, çalıştırdığı kişiyi seçerken ve denetlerken tüm dikkatini kullandığını ispat edebilmesidir.

TBK m. 66’nın Hukuki Düzenlemesi

Türk Borçlar Kanunu’nun 66. maddesi, adam çalıştıranın sorumluluğunu şu şekilde düzenlemiştir:

“Adam çalıştıran, çalışanını seçerken, işiyle ilgili talimat verirken, gözetim ve denetimde bulunurken, zararın doğmasını engellemek için gerekli özeni gösterdiğini ispat ederse, sorumlu olmaz. Bir işletmede adam çalıştıran, işletmenin çalışma düzeninin zararın doğmasını önlemeye elverişli olduğunu ispat etmedikçe, o işletmenin faaliyetleri dolayısıyla sebep olunan zararı gidermekle yükümlüdür.”

Bu hükümden anlaşılacağı üzere, kanun koyucu iki temel noktaya dikkat çekmektedir:

Adam çalıştıran, yanında çalıştırdığı kişilerin verdikleri zarardan sorumludur.
Ancak sorumluluktan kurtulması için gerekli özeni gösterdiğini ispat etmesi gerekir.

Hükmün amacı, zarar gören üçüncü kişiyi korumaktır. Zira işçi veya yardımcı kişi genellikle zararı karşılayacak ekonomik güce sahip değildir. İşveren ise ekonomik olarak güçlü taraftır ve zarar görenin tazminatını karşılaması daha adildir.

Adam Çalıştıran Kavramı

Adam çalıştıran, kendi adına bir işin görülmesinde başkalarının emeğinden yararlanan kişidir. Burada işverenlik kavramıyla büyük ölçüde örtüşse de her zaman aynı anlama gelmez.

Kimler Adam Çalıştıran Sayılır?

İşverenler (fabrika sahibi, şirketler, ticari işletmeler)
Kamu kurumları (belediyeler, hastaneler, okullar)
Bireysel işverenler (bir şoför veya temizlikçi çalıştıran kişiler)

Dolayısıyla yalnızca ticari işletme sahipleri değil, yanında yardımcı kişi çalıştıran herkes adam çalıştıran olabilir.

İşveren – Yardımcı Kişi Ayrımı

Adam çalıştıran ile işçi arasındaki ilişki bağımlılığa dayanır. İşçi, işverenin emir ve talimatlarına göre çalışır. Burada bağımsız çalışanlar (örneğin taşeron firma sahibi) farklı değerlendirilir. Onlar kendi adına ve bağımsız olarak iş yapıyorsa adam çalıştıran sorumluluğu kapsamında değildir.

Yardımcı Kişi Kavramı

Yardımcı kişi, işverenin işini görmek için istihdam ettiği kişidir. Bu kişi illa ki işçi olmak zorunda değildir; stajyer, çırak veya sözleşmeli personel de yardımcı kişi sayılabilir.

İşçi Olarak Yardımcı Kişi

En yaygın örnek işçilerdir. İşçi, iş görme borcunu ifa ederken üçüncü kişilere zarar verirse işveren TBK m. 66 uyarınca sorumlu olur.

Stajyer veya Çırak

Hukuken işçi statüsünde olmasalar da işin görülmesine katkı sundukları için yardımcı kişi kabul edilirler.

Bağımsız Çalışanlar

Kendi adına bağımsız bir şekilde iş yapan kişiler yardımcı kişi sayılmaz. Örneğin, işverenin bir işi taşerona devretmesi halinde taşeron işveren, kendi çalışanlarının fiillerinden sorumludur; asıl işveren TBK m. 66 kapsamında sorumlu olmaz.

Adam Çalıştıranın Sorumluluğunun Şartları

Adam çalıştıranın sorumlu tutulabilmesi için bazı hukuki şartların gerçekleşmiş olması gerekir.

Yardımcı Kişinin Fiili

Öncelikle zarara neden olan fiilin yardımcı kişi tarafından gerçekleştirilmiş olması gerekir. Yardımcı kişi, işverenin işini görürken üçüncü kişiye zarar vermiş olmalıdır.

İş Görme Kapsamında Hareket Etme

Zarar verici fiil, işçinin kişisel işlerini yaparken değil, işverenin işini görürken gerçekleşmelidir. Örneğin, işyerinde çalışırken üçüncü kişiye zarar verilirse işveren sorumlu olur; ancak işçi kendi özel işini yaparken zarar verirse işverenin sorumluluğu doğmaz.

Zararın Meydana Gelmesi

Ortada hukuken tazmin edilebilir bir zarar olmalıdır. Bu zarar maddi (eşyanın kırılması, malvarlığı kaybı) veya manevi (kişilik haklarının ihlali) olabilir.

Kusurun Varlığı

Yardımcı kişinin kusuru aranır. Eğer yardımcı kişi kusurlu değilse, adam çalıştıranın da sorumluluğu olmaz. Ancak işverenin kendi kusuru olmasa da çalışanının kusurundan dolayı sorumluluğu doğar.

Kusursuz Sorumluluk İlkesi

Adam çalıştıranın sorumluluğu, Türk Borçlar Kanunu’nda kusursuz sorumluluk ilkesi üzerine kurulmuştur. Yani işverenin kendi kusuru olmasa bile, çalıştırdığı kişinin kusurlu davranışından dolayı üçüncü kişilere karşı sorumludur.

Kusura Dayalı Sorumlulukla Farkı

Kusura dayalı sorumlulukta, kişinin ancak kendi kusuru ispatlandığında tazmin yükümlülüğü doğar. Oysa adam çalıştıranın sorumluluğunda işverenin kusuru araştırılmaz. İşçi zarara yol açmışsa, işveren doğrudan sorumlu tutulur.

Adalet ve Risk İlkesi

Bu sorumluluğun temelinde adalet düşüncesi vardır. Çünkü zarar görenin işçiden tazminat alması çoğu zaman mümkün değildir. İşveren ise ekonomik gücüyle zararı karşılayabilir. Ayrıca işveren, işçiyi istihdam ederek riskin doğmasına neden olduğu için, bu riskin sonuçlarını üstlenmesi gerektiği kabul edilir.

Kamu Yararı

Kusursuz sorumluluk, toplumsal dengeyi sağlar. İşçilerin verdikleri zararlardan dolayı işveren sorumlu tutulduğunda, zarar görenin korunması ve toplumsal güvenin sağlanması mümkün olur.

Kurtuluş Kanıtı

Her ne kadar adam çalıştıranın sorumluluğu kusursuz sorumluluk olsa da, işverenin sorumluluktan kurtulabilmesi için kanunda özel bir düzenleme yapılmıştır. Bu düzenleme “kurtuluş kanıtı” olarak bilinir.

Özen Yükümlülüğü

İşveren, çalıştırdığı kişiyi seçerken gerekli özeni gösterdiğini ispatlarsa sorumluluktan kurtulabilir. Örneğin, şoför olarak işe alınan kişinin ehliyetinin olup olmadığının araştırılması gerekir.

Denetim ve Gözetim

İşveren, işçisini denetlediğini ve gerekli talimatları verdiğini de ispatlamalıdır. Yargıtay kararlarında, yalnızca işe alırken değil, iş ilişkisi boyunca gözetim ve kontrol yükümlülüğünün devam ettiği vurgulanmaktadır.

Yargıtay Uygulamaları

Yargıtay, kurtuluş kanıtını dar yorumlamaktadır. Çoğu durumda işverenin gerekli özeni gösterdiği savunması kabul edilmez. Böylece zarar görenin korunması ön planda tutulur.

Adam Çalıştıranın Sorumluluğunun Hukuki Niteliği

Bu sorumluluğun hukuki niteliği doktrinde tartışmalıdır.

Objektif Sorumluluk Görüşü

Bazı yazarlar, işverenin kendi kusuru araştırılmadan sorumlu tutulmasını objektif sorumluluk olarak nitelendirir.

Kusursuz Sorumluluk Görüşü

Hakim görüş ise bunun kusursuz sorumluluk olduğunu savunur. Çünkü işverenin sorumluluğu, kendi kusurundan değil, işçiyi istihdam etmiş olmasından doğar.

Karma Görüş

Bir kısım yazar, adam çalıştıranın sorumluluğunun hem kusura hem de objektif unsurlara dayandığını, bu nedenle karma bir sorumluluk türü olduğunu belirtir.

İşverenin Rücu Hakkı

İşveren, işçisinin verdiği zararı üçüncü kişiye ödedikten sonra işçiye dönerek tazminat talep edebilir.

İşverenin İşçiye Rücu Etmesi

İşçi, kusuru oranında işverene geri ödeme yapmak zorundadır. Ancak işverenin işçiye rücu etmesi, işçinin mali durumuna göre sınırlı kalabilir.

Kusur Oranının Belirlenmesi

İşçinin kusuru ağırsa işveren tazminatın tamamını işçiden isteyebilir. Ancak hafif kusurlarda, işverenin işçiye yüklenmesi hakkaniyete aykırı görülür.

Yargıtay Kararları

Yargıtay, işverenin işçiye rücu hakkını kabul etmekle birlikte, işçinin ekonomik durumunu ve iş ilişkisindeki güç dengesini gözeterek sınırlandırmaktadır.

Sorumluluğun Kapsamı

Adam çalıştıranın sorumluluğu, yalnızca maddi zararları değil, manevi zararları da kapsar.

Maddi Tazminat

Eşyaya verilen zararlar
Malvarlığı kayıpları
Bedensel zararlar (tedavi giderleri, iş gücü kaybı)

Manevi Tazminat

Kişilik haklarının ihlali halinde manevi tazminat gündeme gelir. Örneğin, işçinin dikkatsizliği sonucu bir kişinin yaralanması veya ölümünde işveren manevi tazminat ödemek zorunda kalabilir.

Destekten Yoksun Kalma Tazminatı

Eğer işçinin fiili nedeniyle bir kişi ölürse, geride kalan yakınları destekten yoksun kalma tazminatı talep edebilir. Bu durumda da işveren TBK m. 66 uyarınca sorumlu tutulur.

TBK m. 66 ile TBK m. 116 Arasındaki İlişki

Adam çalıştıranın sorumluluğu (m. 66) ile yardımcı kişiden sorumluluk (m. 116) çoğu zaman birbirine karıştırılır. Ancak aralarında önemli farklılıklar vardır.

Yardımcı Kişiden Sorumluluk (m. 116)

Bu düzenleme, borç ilişkisi içinde borçlunun, ifa yardımcılarının fiillerinden sorumluluğunu içerir. Yani borçlu, borcun ifası sırasında yardımcı kişinin verdiği zarardan alacaklıya karşı sorumludur.

Adam Çalıştıranın Sorumluluğu (m. 66)

Bu düzenleme ise borç ilişkisi dışında üçüncü kişilere karşı uygulanır. İşçi, üçüncü kişiye zarar verdiğinde işveren doğrudan sorumludur.

Farklılıkların Özeti

m. 116: Borç ilişkisindeki sorumluluk (ifa yardımcıları).
m. 66: Üçüncü kişilere karşı sorumluluk (adam çalıştıran).
m. 116’da kurtuluş kanıtı getirilemez, m. 66’da kurtuluş kanıtı mümkündür.

Adam Çalıştıranın Sorumluluğu ile İşverenin İş Kazasından Doğan Sorumluluğu Arasındaki Fark

Çoğu zaman TBK m. 66 ile iş kazalarından doğan sorumluluk birbirine karıştırılmaktadır.

İş Kazası Kavramı

İş kazaları, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu kapsamında değerlendirilir. İşçinin işyerinde veya işin yürütümü sırasında uğradığı kazalar iş kazasıdır.

Adam Çalıştıranın Sorumluluğu

TBK m. 66 ise işçinin üçüncü kişilere verdiği zararı düzenler. Yani burada zarar gören kişi işçi değil, dışarıdaki üçüncü kişidir.

Farkların Tablo ile Gösterimi

Özellik	TBK m. 66	İş Kazası Sorumluluğu
Zarar Gören	Üçüncü kişi	İşçi
Hukuki Dayanak	Borçlar Kanunu	Sosyal Güvenlik Hukuku ve İş Hukuku
Amaç	Üçüncü kişiyi koruma	İşçiyi koruma
Kurtuluş Kanıtı	Mümkün	Yok, kusursuz sorumluluk esastır

Uygulamada Adam Çalıştıranın Sorumluluğu

Yargıtay kararları, adam çalıştıranın sorumluluğunun kapsamını somutlaştırmaktadır.

Yargıtay Kararları

Örnek 1: Bir belediyede çalışan işçinin dikkatsizliği sonucu vatandaşın yaralanması halinde belediye sorumlu tutulmuştur.
Örnek 2: Şoförün işveren adına araç kullanırken yaptığı trafik kazasında, işveren tazminattan sorumlu olmuştur.

Günlük Hayattan Örnekler

İnşaat işçisinin üçüncü kişiye zarar vermesi.
Garsonun dikkatsizliği sonucu müşterinin yaralanması.
Fabrika işçisinin çevreye zarar vermesi.

Bu örnekler, TBK m. 66’nın pratikte ne kadar geniş uygulama alanı bulduğunu göstermektedir.

Adam Çalıştıranın Sorumluluğunda Zamanaşımı

Adam çalıştıranın sorumluluğu, haksız fiil hükümlerine tabi olduğu için zamanaşımı süreleri de buna göre belirlenir.

Genel Zamanaşımı Süresi

TBK m. 72’ye göre, haksız fiilden doğan tazminat davaları, zarar görenin zararı ve failini öğrendiği tarihten itibaren 2 yıl, her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren 10 yıl içinde açılmalıdır.

Ceza Hukuku ile Bağlantı

Zarar doğuran fiil aynı zamanda ceza hukuku bakımından da suç teşkil ediyorsa, ceza davasının zamanaşımı süresi daha uzun olabilir. Bu durumda tazminat davası da ceza zamanaşımı süresi boyunca açılabilir.

Yargıtay Görüşü

Yargıtay, adam çalıştıranın sorumluluğundan doğan davalarda haksız fiil hükümlerinin uygulanacağını ve zamanaşımı sürelerinin buna göre hesaplanacağını kabul etmektedir.

Sonuç ve Genel Değerlendirme

Adam çalıştıranın sorumluluğu, modern borçlar hukukunun temel prensiplerinden biridir. TBK m. 66 ile işveren, yanında çalıştırdığı kişilerin üçüncü kişilere verdikleri zararlardan sorumlu tutulmaktadır.

Bu sorumluluk kusursuz sorumluluk esasına dayanır. İşverenin kendi kusuru aranmaz; ancak kurtuluş kanıtı getirme imkânı vardır. Yine de Yargıtay uygulamasında kurtuluş kanıtı dar yorumlandığından, işverenin çoğu durumda sorumlu tutulduğu görülmektedir.

Hükmün amacı, zarara uğrayan üçüncü kişiyi korumak ve güçlü taraf olan işverene yönlendirmektir. Böylece toplumda güven duygusu sağlanır ve zarar görenin mağduriyeti giderilir.

Adam çalıştıranın sorumluluğu ile iş kazasından doğan sorumluluk, m. 116’daki yardımcı kişiden sorumluluk gibi kurumlarla karıştırılmamalıdır. Her biri farklı amaçlara hizmet eden ve farklı hukuki sonuçlar doğuran düzenlemelerdir.

Sonuç olarak TBK m. 66, hem işverenler hem de zarar gören üçüncü kişiler açısından son derece önemli bir düzenlemedir. İşverenler, yanında çalıştırdıkları kişilerin fiillerinden dolayı sorumlu olduklarını bilerek hareket etmeli, çalışanlarını seçerken ve denetlerken azami özen göstermelidir.

Adam Çalıştıranın Sorumluluğu Hakkında Sık Sorulan Sorular (SSS)

Adam çalıştıranın sorumluluğu nedir?

Adam çalıştıranın sorumluluğu, işverenin yanında çalıştırdığı kişilerin üçüncü kişilere verdikleri zararlardan sorumlu tutulmasıdır. TBK m. 66’da düzenlenmiştir.

Adam çalıştıranın sorumluluğu ile işverenin iş kazasından doğan sorumluluğu aynı mıdır?

Hayır. TBK m. 66, üçüncü kişilerin uğradığı zararları düzenler; iş kazaları ise işçinin uğradığı zararlarla ilgilidir.

Kurtuluş kanıtı nasıl ispatlanır?

İşveren, işçiyi seçerken, denetlerken ve talimat verirken gerekli tüm özeni gösterdiğini ispatlarsa sorumluluktan kurtulabilir. Ancak uygulamada bu çok istisnaidir.