Menfi Tespit ve İstirdat Davası - Samsun İcra Avukatı

Menfi Tespit ve İstirdat Davası

Borç ilişkilerinde her zaman tarafların uzlaşması veya doğru işlemler yürütülmesi mümkün olmayabilir. Özellikle icra takipleri sırasında borçlular, aslında ödemek zorunda olmadıkları borçlarla karşı karşıya kalabilir. Bu noktada hukukumuz, borçlulara iki önemli hukuki imkan tanımaktadır: menfi tespit davası ve istirdat davası.

Menfi tespit davası, borçlunun aslında borçlu olmadığının mahkemece tespit edilmesi amacıyla açtığı bir davadır. İstirdat davası ise borçlunun haksız yere ödediği paranın geri alınmasına yönelik bir yoldur. İki dava da birbirine benzer gibi görünse de aslında amaçları ve açılma zamanları bakımından farklıdır.

Bu makalede, menfi tespit ve istirdat davalarının şartlarını, süreçlerini, taraflara sağladığı hakları ve Yargıtay’ın konuya ilişkin içtihatlarını inceleyeceğiz.

Menfi Tespit Davası Nedir?

Menfi tespit davası, borçlu olmadığını iddia eden kişinin açtığı bir dava türüdür. Burada amaç, icra takibi başlatılmadan önce veya icra takibi sırasında borcun mevcut olmadığının ya da sona erdiğinin mahkeme kararıyla ortaya konulmasıdır.

Türk hukukunda menfi tespit davası, İcra ve İflas Kanunu’nun (İİK) 72. maddesinde düzenlenmiştir. Bu maddeye göre, borçlu olmadığını iddia eden kişi, mahkemeden borçsuzluğunun tespitini isteyebilir.

Menfi Tespit Davası Amacı

Haksız yere borç baskısı altında kalmamak,
Gerçekten borçlu olunmayan bir tutar için ödeme yapmamak,
Malvarlığının icra tehdidi altında haksız şekilde haczedilmesini önlemek.

Menfi Tespit Davası Ne Zaman Açılır?

İcra takibinden önce: Borçlu, kendisine gönderilen ihtara karşı borçlu olmadığını ispatlamak için dava açabilir.
İcra takibi sırasında: Borçlu, takip kesinleştikten ve borç ödenmeden önce borcun bulunmadığını ileri sürebilir.

Menfi Tespit Davasının Şartları

Menfi tespit davasının açılabilmesi için bazı hukuki şartların varlığı gerekir.

Borç İhtilafının Mevcudiyeti

Menfi tespit davası, borç ilişkisi hakkında taraflar arasında uyuşmazlık bulunmasını gerektirir.
Örneğin, senedin sahte olduğu, borcun ödendiği ya da zamanaşımına uğradığı iddia edilebilir.

Borçlu Olmama veya Borcun Sona Ermesi

Davacı, gerçekten borçlu olmadığını veya borcun sona erdiğini ispatlamalıdır.
Ödeme, takas, ibra, zamanaşımı gibi nedenler dava konusu olabilir.

Takip Öncesi ve Takip Sırasında Açılma İmkânı

Borçlu, icra takibi başlamadan önce de bu davayı açabilir.
Ancak icra takibi başladıktan sonra dava açılması halinde mahkemeden ihtiyati tedbir istenebilir.

Örnek Senaryolar

Borçlu, sahte imzayla düzenlenmiş bir bono nedeniyle takibe uğramışsa, menfi tespit davası açabilir.
Zamanaşımına uğramış bir borç için başlatılan takibe karşı da menfi tespit davası açılabilir.

Menfi Tespit Davasında Görevli ve Yetkili Mahkeme

Menfi Tespit Davası Görevli Mahkeme

Menfi tespit davaları, genel olarak Asliye Hukuk Mahkemelerinde görülür. Ancak borcun ticari nitelikte olması halinde Asliye Ticaret Mahkemesi görevlidir.

Menfi Tespit Davası Yetkili Mahkeme

İcra takibinin yapıldığı yer mahkemesi,
Davalının yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir.

Yanlış mahkemede dava açılması, sürecin uzamasına veya davanın usulden reddine yol açabilir. Bu nedenle yetki ve görev kuralları dikkatle incelenmelidir.

Menfi Tespit Davasında İhtiyati Tedbir

Menfi tespit davası açıldığında, eğer icra takibi başlatılmışsa borçlunun en büyük kaygısı mallarının haczedilmesi ihtimalidir. İşte bu noktada devreye ihtiyati tedbir kurumu girer.

İhtiyati Tedbirin Önemi

Borçlu, dava sonuçlanıncaya kadar icra takibinin ilerlemesini önlemek için mahkemeden tedbir isteyebilir.
Ancak bu tedbirin alınabilmesi için borçlunun genellikle teminat göstermesi gerekir.

Tedbir Kararının Etkisi

İcra takibi durur,
Borçlunun malları haczedilemez,
Borçlu dava süresince zaman kazanır.

İstirdat Davası Nedir?

Menfi tespit davası ile borcun var olup olmadığının tespit edilmesi sağlanırken, istirdat davası daha farklı bir işlev görür. İstirdat, kelime anlamı olarak “geri alma” demektir. Hukukta ise borçlu olunmayan bir paranın yanlışlıkla veya icra baskısı altında ödenmesi durumunda, ödenen tutarın geri alınması amacıyla açılan davadır.

İstirdat davası, İcra ve İflas Kanunu’nun 72. maddesinin son fıkrasında düzenlenmiştir. Bu maddeye göre, borçlu olmadığı halde borcu ödemek zorunda kalan kişi, ödediği paranın geri alınması için istirdat davası açabilir.

İstirdat Davası Amacı

Haksız şekilde ödenmiş tutarların iadesini sağlamak,
Borçlunun malvarlığında meydana gelen haksız azalmayı telafi etmek,
Alacaklının haksız zenginleşmesini önlemek.

İstirdat Davası Hangi Durumlarda Açılır?

Borcun icra takibi sonucunda ödenmesi,
Borcun mahkeme kararıyla sonradan mevcut olmadığının anlaşılması,
Senedin sahte çıkması,
Borcun zamanaşımına uğradığının belirlenmesi.

Örneğin, borçlu aslında borçlu olmadığı halde haciz baskısı altında borcu öderse, daha sonra istirdat davası açarak bu parayı geri isteyebilir.

İstirdat Davasının Şartları

Bir istirdat davasının açılabilmesi için bazı koşulların bulunması gerekir.

Borcun Olmaması veya Sona Ermiş Olması

Davacı, ödediği borcun aslında mevcut olmadığını veya sona erdiğini ileri sürmelidir. Bu iddianın çeşitli dayanakları olabilir:

Borcun ödenmiş olması,
Takas veya ibra,
Zamanaşımı,
Senedin sahte olması.

Ödemenin İcra Baskısıyla Yapılması

İstirdat davası, sadece icra takibi sonucunda yapılan ödemeler için söz konusudur. Yani borçlu, “kendi isteğiyle” ödeme yapmışsa istirdat davası açamaz. Ancak icra tehdidi altında (örneğin maaşına haciz konulmuşken) ödeme yapılmışsa dava açılabilir.

Ödeme Sonrası Açılması

Menfi tespit davası borç ödenmeden açılırken, istirdat davası borç ödendikten sonra açılabilir. Bu, iki dava arasındaki en temel farklardan biridir.

Süre Şartı

İİK m.72’ye göre istirdat davası, ödeme tarihinden itibaren bir yıl içinde açılmalıdır. Bu süre hak düşürücü süredir.

İstirdat Davasında Görevli ve Yetkili Mahkeme

İstirdat Davası Görevli Mahkeme

İstirdat davaları, kural olarak Asliye Hukuk Mahkemelerinde açılır. Eğer uyuşmazlık ticari nitelikteyse, Asliye Ticaret Mahkemesi görevli olacaktır.

İstirdat Davası Yetkili Mahkeme

Davalının ikametgahı mahkemesi,
İcra takibinin yapıldığı yer mahkemesi yetkilidir.

Yanlış yerde açılan istirdat davası, sürecin uzamasına ve hak düşürücü sürenin geçirilmesine sebep olabilir. Bu nedenle yetki kurallarına dikkat edilmesi gerekir.

Menfi Tespit ve İstirdat Davası Arasındaki Farklar

Her iki dava da borç ilişkileriyle ilgilidir, ancak açılma zamanları ve amaçları bakımından önemli farklara sahiptir.

	Menfi Tespit Davası	İstirdat Davası
Açılma Zamanı	Borç ödenmeden önce	Borç ödendikten sonra
Amaç	Borçsuzluğun tespiti	Haksız ödemenin geri alınması
Şart	Borcun mevcut olmaması veya sona ermiş olması	Ödemenin icra tehdidi altında yapılmış olması
Süre	Belirli bir süre şartı yok	1 yıl içinde açılmalı
Sonuç	Borçlunun icra tehdidinden kurtulması	Borçlunun ödediği parayı geri alması

Yargıtay Kararları Işığında Menfi Tespit Davası

Menfi tespit davaları uygulamada sıkça açıldığından, Yargıtay içtihatları bu davaların seyri açısından yol gösterici olmaktadır.

Yargıtay, menfi tespit davasının temel amacını, borçlunun haksız icra tehdidi altında bırakılmaması olarak görmektedir. Buna göre:

Borcun mevcut olmadığı ispatlandığında, menfi tespit davası kabul edilir.
Alacaklı senet veya belgeye dayanıyorsa, borçlu bu belgenin geçersizliğini ortaya koymalıdır.

Menfi Tespit ve İstirdat Davasının Alacaklı Açısından Sonuçları

Menfi tespit ve istirdat davaları, alacaklı açısından da büyük önem taşır.

Menfi Tespit Davasında Alacaklıya Etkisi

Dava süresince icra takibi durabilir (teminat yatırılması halinde).
Alacaklı, alacağını geç tahsil edebilir.
Davanın reddi halinde alacaklı lehine tazminata hükmedilebilir.

İstirdat Davasında Alacaklıya Etkisi

Alacaklı, icra tehdidiyle tahsil ettiği parayı geri vermek zorunda kalabilir.
Borçlunun açtığı davayı kaybetmesi halinde, ayrıca faiz ve yargılama giderleri de alacaklıdan tahsil edilir.
Bu durum, alacaklının haksız zenginleşmesine engel olur.

Alacaklı İçin Öneriler

Takip başlatmadan önce alacağın geçerli olup olmadığını titizlikle incelemek,
Zamanaşımı sürelerine dikkat etmek,
Senetlerin usulüne uygun düzenlenmesini sağlamak.

Menfi Tespit ve İstirdat Davasının Borçlu Açısından Sonuçları

Borçlular için menfi tespit ve istirdat davaları, adeta hayati bir koruma kalkanıdır.

Menfi Tespit Davası Açıldığında

Borçlu, borçlu olmadığı halde icra tehdidi altında kalmaz.
İcranın geri bırakılmasını sağlayarak haciz ve satış işlemlerini durdurabilir.
Borcun aslında mevcut olmadığını ispat ederek malvarlığını koruyabilir.

İstirdat Davası Açıldığında

Haksız yere ödediği parayı geri alabilir.
Ayrıca ödediği faiz ve masrafları da talep edebilir.
Alacaklının haksız zenginleşmesini önler.

Borçlular İçin Öneriler

Kendisine karşı icra takibi başlatıldığında derhal hukuki yardım almak,
Menfi tespit davasını borç ödenmeden açmak,
Eğer ödeme yapılmışsa süresi içinde istirdat davası açmayı unutmamak.

Menfi tespit ve istirdat davaları, İcra ve İflas Hukuku’nun en önemli dava türleri arasındadır. Bu davalar sayesinde:

Borçlu, haksız takiplere karşı korunur,
Alacaklı, haksız zenginleşme yoluyla menfaat elde edemez,
Hukuki güvenlik sağlanır.

Özetle:

Menfi tespit davası, borç ödenmeden açılır ve borçsuzluğun tespitini amaçlar.
İstirdat davası, borç ödendikten sonra açılır ve haksız ödemenin iadesini sağlar.

Her iki davada da dikkat edilmesi gereken en önemli husus, süreler ve delillerdir. Borçlu haklarını kaybetmemek için zamanında dava açmalı, alacaklı da takibin hukuka uygunluğunu sağlamalıdır.