Menfi Tespit Davasının İstirdat Davasına Dönüşmesi - Samsun Avukat

Menfi Tespitin İstirdat Davasına Dönüşmesi

Borç ilişkilerinde en sık rastlanan uyuşmazlıklardan biri, borçlu olduğu iddia edilen kişinin aslında borçlu olmadığını ileri sürmesi ya da haksız yere yaptığı ödemeleri geri almak istemesidir. İşte bu noktada menfi tespit ve istirdat davaları devreye girer.

Menfi tespit davası, kişinin borçlu olmadığının tespitini talep ettiği davadır.
İstirdat davası ise borçlu olmadığı halde, icra tehdidi altında ödeme yapan kişinin yaptığı ödemenin iadesini istediği davadır.

Bu iki dava türü, özellikle icra hukuku uygulamasında sıkça gündeme gelir. Hatta birçok durumda menfi tespit davası istirdat davasına dönüşebilir. Bu dönüşüm, borçlunun menfi tespit davası açtıktan sonra borcu ödemesiyle birlikte gündeme gelir.

Menfi Tespit Davası Nedir?

Menfi tespit davası, borçlu olduğu iddia edilen kişinin, aslında borçlu olmadığının mahkeme kararıyla tespit edilmesini istediği davadır.

Bu dava, İcra ve İflas Kanunu (İİK) m. 72’de düzenlenmiştir. Kanuna göre, hakkında icra takibi başlatılan veya borç tehdidi altında olan kişi menfi tespit davası açabilir.

Menfi Tespit Davasını Kimler Açabilir?

İcra takibine maruz kalan borçlular,
Haksız yere kendisine borç isnat edilen kişiler,
Takipten önce borçlu olmadığını tespit ettirmek isteyen kişiler.

Amaç: Borçlu olmadığı halde takibe uğramak istemeyen kişinin korunmasıdır.

İstirdat Davası Nedir?

İstirdat davası, borçlu olmadığı halde ödeme yapan kişinin yaptığı ödemenin iadesini talep ettiği davadır. Yine İİK m. 72 kapsamında düzenlenmiştir. Borcun ödenmesinin ardından açılır ve ödenen paranın geri alınmasını amaçlar.

İstirdat Davasını Kimler Açabilir?

İcra tehdidi altında ödeme yapan borçlular,
Haksız yere borç ödeyen kişiler.

İstirdat davası, geri alma davası olarak da bilinir.

Menfi Tespit Davası ile İstirdat Davası Arasındaki Benzerlikler

Her iki dava da borçlunun korunmasını amaçlar.

Menfi tespit davasında borçlu olmadığının tespiti istenir.
İstirdat davasında ise haksız ödeme yapılan paranın iadesi talep edilir.

Benzerlikler:

İkisi de İİK m. 72’ye dayanır.
Her ikisinde de borçlunun korunması söz konusudur.
İcra takibi ile bağlantılıdır.

Fark: Menfi tespit dava açıldığında ödeme yapılmamıştır, istirdat davasında ise ödeme yapılmıştır.

Menfi Tespit Davasının Şartları

Bir menfi tespit davası açılabilmesi için:

Borç tehdidi bulunmalıdır. (İcra takibi açılmış olabilir veya açılma ihtimali vardır.)
Davacı, borçlu olmadığını ileri sürmelidir.
Dava, yetkili mahkemede açılmalıdır.

Borçlunun amacı, “ben borçlu değilim” diyerek haksız yere takibe uğramaktan korunmaktır.

İstirdat Davasının Şartları

İstirdat davasının açılabilmesi için kanunda ve Yargıtay içtihatlarında aranan bazı özel koşullar vardır. Bu koşullar gerçekleşmeden istirdat davası açılamaz.

Ödeme Gerçekleşmiş Olmalıdır

En temel şart, borcun ödenmiş olmasıdır.

Eğer henüz ödeme yapılmamışsa, istirdat değil menfi tespit davası açılabilir.
Ödemenin yapılmış olması, davacının istirdat talebinde bulunabilmesi için ön koşuldur.

İcra Tehdidi Altında Ödeme Yapılmalıdır

İstirdat davası, icra tehdidi altında yapılan ödemeler için geçerlidir. Yani kişi borçlu olmadığını düşünse bile icra takibi karşısında mallarının haczedilmemesi için ödeme yapabilir. İşte bu tür ödemeler, istirdat davasının konusunu oluşturur.

Örneğin:

Maaşı haczedilen bir kişi, haczin kaldırılması için ödeme yaparsa, sonradan istirdat talep edebilir.
İcra dosyasında “borcun yoktur” iddiasını ispat edemeyen kişi, mallarının satılmasını önlemek için ödeme yapabilir.

Borcun Haksız veya Yersiz Olması

İstirdat davası, yalnızca haksız borç ödemeleri için açılabilir. Eğer ödeme gerçekten var olan bir borca ilişkinse, istirdat davası reddedilir.

Süresinde Açılması

İstirdat davası, ödeme tarihinden itibaren 1 yıl içinde açılmalıdır (İİK m. 72/7). Bu süre hak düşürücü süredir; yani bir yıl geçtikten sonra dava açılamaz.

Menfi Tespitin İstirdat Davasına Dönüşmesi

Menfi tespit davası açılmışken, dava sürecinde borçlu borcu öderse, artık dava istirdat davasına dönüşür.

Borçlu, menfi tespit davası açarak “ben borçlu değilim” demiştir. Ancak icra tehdidi altında ödeme yaptığında artık dava konusu değişir. Çünkü ödeme gerçekleştikten sonra “borçlu değilim” iddiası, “borcu ödedim ama haksız yere, şimdi geri istiyorum” şekline dönüşür.

İİK m. 72/6 açıkça bu dönüşümü düzenlemiştir:

Borçlu, menfi tespit davası açmış ve dava sırasında borcu ödemişse, davası istirdat davası olarak devam eder.

Uygulamadaki Dönüşüm Süreci

Borçlu menfi tespit davası açar.
Yargılama devam ederken borcu öder.
Hakim, davanın istirdat davasına dönüştüğünü tespit eder.
Yargılamaya kaldığı yerden istirdat davası olarak devam edilir.

Bu dönüşüm için ayrıca yeni bir dava açmaya gerek yoktur.

Menfi Tespit Davasında İhtiyati Tedbir ve İhtiyati Haciz

Menfi tespit davası sırasında borçlu, icra tehdidinden korunmak için ihtiyati tedbir talep edebilir.

İhtiyati Tedbir Nedir?

Borçlunun mallarının haczedilmesini durdurabilir.
Mahkemenin takdirine bağlıdır.
Borçlu, teminat göstermek zorundadır.

İhtiyati Haciz Nedir?

Alacaklı lehine de ihtiyati haciz uygulanabilir. Ancak borçlunun menfi tespit davası açması halinde mahkeme, takibin haksız olduğunu düşünürse ihtiyati haczi kaldırabilir.

İstirdat Davasına Etkisi

Eğer menfi tespit davasında tedbir kararı verilmemişse ve borçlu ödeme yapmak zorunda kalmışsa, dava istirdat davasına dönüşür.

Menfi Tespitin İstirdada Dönüşmesinde Usulî Sonuçlar

Dava Dilekçesi Değişir mi?

Borçlunun ayrıca yeni bir dilekçe sunmasına gerek yoktur. Ancak dilerse, yaptığı ödemenin iadesini istediğini açıklayan ek dilekçe sunabilir.

Hakimin Rolü

Hakim, ödeme yapıldığını öğrendiğinde davanın artık istirdat davası olduğunu dikkate alarak karar vermek zorundadır.

Tarafların Beyanları

Davacı: Ödeme yaptığını ve iade istediğini belirtir.
Davalı: Borcun gerçek olduğunu savunur ve ödemenin haklı olduğunu ileri sürer.

Menfi tespit ve istirdat davalarında Görevli ve Yetkili Mahkeme

Menfi tespit ve istirdat davalarında Görevli Mahkeme

Menfi tespit ve istirdat davalarında görevli mahkeme, genel görevli mahkeme olan Asliye Hukuk Mahkemesi’dir. Ancak, uyuşmazlık ticari bir işten kaynaklanıyorsa bu durumda görevli mahkeme Asliye Ticaret Mahkemesi olacaktır.

Eğer alacak ticari nitelikteyse → Asliye Ticaret Mahkemesi
Eğer alacak adi nitelikteyse → Asliye Hukuk Mahkemesi

Menfi tespit ve istirdat davalarında Yetkili Mahkeme

İİK m. 72 hükmüne göre, menfi tespit ve istirdat davalarında yetkili mahkeme:

İcra takibinin yapıldığı yer mahkemesi,
Davalının (alacaklının) yerleşim yeri mahkemesi olabilir.

Uygulamada genellikle takip dosyasının bulunduğu yerde dava açılmaktadır.

Menfi Tespit ve İstirdat Davasında İspat Yükü ve Deliller

Menfi Tespit Davasında İspat Yükü

Borçlu, borçlu olmadığını ispatla yükümlüdür. Çünkü genel hukuk kuralına göre, iddia eden ispatlar.

Borç senedi, sözleşme, banka dekontları gibi belgeler delil olabilir.
Tanık beyanları sınırlı ölçüde kullanılabilir.

İstirdat Davasında İspat Yükü

İstirdat davasında borçlu, yaptığı ödemenin haksız olduğunu ispat etmelidir.

Ödeme yapıldığını gösteren banka makbuzları, icra dosyası ödeme belgeleri en önemli delillerdir.
Ayrıca borcun gerçekte mevcut olmadığını ispatlayan belgeler de sunulmalıdır.

Alacaklının İspat Yükü

Alacaklı ise ödemenin haklı olduğunu, yani gerçekten borcun mevcut olduğunu ispatlamakla yükümlüdür.

Menfi Tespit ve İstirdat Davası Zamanaşımı Süreleri

Menfi Tespit Davasında Zamanaşımı

Menfi tespit davası için özel bir zamanaşımı süresi bulunmaz. Ancak alacağın tabi olduğu genel zamanaşımı süresi uygulanır.

Örneğin, borç bir senet borcu ise 3 yıl,
Borç bir sözleşme borcu ise 10 yıl zamanaşımı uygulanabilir.

İstirdat Davasında Zamanaşımı

İstirdat davası için kanunda özel bir süre öngörülmüştür:

Ödeme tarihinden itibaren 1 yıl içinde açılmalıdır (İİK m. 72/7).
Bu süre hak düşürücü niteliktedir.

Yargıtay’a göre, bir yıl geçtikten sonra istirdat davası açmak mümkün değildir.

Menfi Tespitin İstirdat Davasına Dönüşmesi Örnekleri

Senaryo 1: Borçlu Menfi Tespit Açarken Ödeme Yaparsa

Ahmet, borçlu olmadığını iddia ederek menfi tespit davası açmıştır. Ancak davası devam ederken, icra dairesi aracılığıyla maaşına haciz koyulmuş ve borcu ödemek zorunda kalmıştır.

Bu durumda Ahmet’in açtığı menfi tespit davası, istirdat davasına dönüşecektir.
Ahmet, ödediği paranın kendisine geri verilmesini talep edebilir.

Senaryo 2: Borçlu Ödemeyi Yaptıktan Sonra Dava Açarsa

Mehmet, kendisine yöneltilen borcu ödemiştir. Ancak sonradan bu borcun haksız olduğunu öğrenmiştir. Bu durumda, ödeme tarihinden itibaren 1 yıl içinde doğrudan istirdat davası açabilir.

Senaryo 3: İcra Tehdidi Olmadan Ödeme

Eğer kişi kendi rızasıyla, icra tehdidi olmadan borcu ödemişse, artık istirdat davası açamaz. Ancak sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre ayrı bir dava açması gerekebilir.

Menfi Tespitin İstirdat Davaları

Menfi tespit ve istirdat davaları, borçlu ile alacaklı arasındaki en temel uyuşmazlıkların çözüm yollarıdır.

Menfi tespit davası, borçlu olmadığını ispat etmek isteyen kişiye bir koruma sağlar.
İstirdat davası ise haksız yere yapılan ödemelerin geri alınmasına imkân tanır.
Menfi tespit davası açıldıktan sonra ödeme yapılması halinde, dava istirdat davasına dönüşür.

Yargıtay uygulamaları da bu dönüşümü açıkça kabul etmektedir. Bu nedenle borçluların ve alacaklıların haklarını koruyabilmeleri için bu dava türlerinin şartlarını, sürelerini ve usulünü iyi bilmeleri gerekir.