Velayet Davası - Samsun Velayet Avukatı

Velayet Davası

Aile hukuku kapsamında en hassas konulardan biri velayet hakkıdır. Boşanma davası sonrası veya evlilik dışı çocuklarda mahkeme tarafından anne ya da babadan birine verilen velayet, zaman içinde koşulların değişmesiyle tekrar gözden geçirilebilir. İşte bu noktada velayetin değiştirilmesi davası gündeme gelir. Türk Medeni Kanunu (TMK) m.183 ve m.349 vd. hükümlerinde düzenlenen velayetin değiştirilmesi, çocuğun üstün yararının korunması amacıyla açılan bir davadır.

Velayet Nedir? Hukuki Tanımı ve Kapsamı

Velayet, Türk Medeni Kanunu’na göre çocuğun bakım, eğitim, korunma, temsil ve mallarının yönetimi gibi hak ve yükümlülüklerin bütünüdür. Yani velayet yalnızca çocuğun kimin yanında kalacağı meselesi değil, aynı zamanda çocuğun fiziksel, zihinsel, ruhsal, sosyal ve ekonomik gelişimini ilgilendiren geniş bir hukuki sorumluluktur.

Velayet hakkı anne ve babaya birlikte aittir. Evlilik devam ettiği sürece, anne ve baba velayeti birlikte kullanır. Ancak boşanma halinde velayet genellikle eşlerden birine verilir. Diğer eşe ise kişisel ilişki (görüş hakkı) tanınır.

Burada unutulmaması gereken nokta şudur: Velayet hakkı anne ya da babanın hakkı değil, çocuğun hakkıdır. Mahkeme karar verirken önceliğini her zaman “çocuğun üstün yararı”na verir.

Velayetin Değiştirilmesi Davası Nedir?

Boşanma davası sonucunda ya da evlilik dışı çocuklarda verilen velayet kararı şartları oluştuğu taktirde değişebilmektedir. Hayat şartları değişebilir, anne veya baba çocuğun ihtiyaçlarını karşılayamaz hale gelebilir. İşte bu durumda velayetin değiştirilmesi davası açılır.

TMK m.183:“Ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkim, re'sen veya ana ve babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır.”

Bu maddeye göre çocuğun menfaati gerektiriyorsa, velayetin her zaman değiştirilmesi mümkündür.

Velayetin Değiştirilmesi Davasının Şartları

Velayetin değiştirilmesi için tek başına anne veya babanın talebi yeterli değildir. Mahkemenin şu şartları incelemesi gerekir:

a) Çocuğun Üstün Yararı İlkesi

En önemli şarttır. Çocuğun ruhsal, fiziksel, sosyal ve ekonomik gelişimi hangi tarafta daha iyi olacaksa, mahkeme velayeti ona verir.

b) Velayet Sahibinin Yetersizliği

Mevcut velayet hakkı sahibi anne ya da baba çocuğun ihtiyaçlarını karşılayamıyorsa (örneğin şiddet uyguluyorsa, alkol bağımlısıysa), mahkeme velayeti değiştirebilir.

c) Çocuğun Koşullarındaki Değişiklikler

Çocuğun eğitim, sağlık, sosyal yaşam gibi alanlarda ihtiyaçları değişebilir. Bu durumda velayet de güncellenebilir.

Özetle: Velayetin değiştirilmesi davası, “çocuğun üstün yararı ilkesine aykırı bir durum” varsa açılabilir.

Velayet Değiştirme Sebepleri

Velayet değişikliğine yol açabilecek başlıca sebepler şunlardır:

1- Anne ya da Babanın Yeniden Evlenmesi

Velayet sahibi ebeveyn yeniden evlenirse, yeni eşin çocuğa olumsuz etkisi olabilir. Çocuğun üstün yararı zedeleniyorsa mahkeme velayeti değiştirebilir.

2- Ağır Hastalık veya Akıl Sağlığı Sorunları

Anne ya da babanın ağır hastalığı, psikolojik bozukluğu veya akıl sağlığı sorunları çocuğun bakımını engelliyorsa, velayet diğer ebeveyne verilir.

3- Şiddet, İhmal veya İstismar

Çocuğa yönelik fiziksel şiddet, cinsel istismar veya ağır ihmal (örneğin çocuğun okula gönderilmemesi) en güçlü velayet değişikliği sebeplerindendir.

4- Ekonomik ve Sosyal Koşulların Değişmesi

Velayet sahibi ebeveyn işsiz kalabilir, bağımlılık geliştirebilir ya da çocuğa bakamayacak hale gelebilir. Bu durumda diğer ebeveyn daha uygun görülür.

5- Çocuğun Yaşı ve Görüşü

Çocuğun belli bir yaşa gelmesiyle birlikte kendi görüşü alınır. Özellikle 12 yaş üstü çocukların beyanı mahkeme için önemlidir.

Velayet Değiştirme Davasında Kimler Taraf Olabilir?

Velayet değiştirme davası, yalnızca çocuğun anne veya babası tarafından açılabilir. Çünkü velayet hakkı TMK’ya göre sadece ebeveynlere tanınmıştır. Ancak bazı durumlarda çocuğun menfaatini koruma amacıyla savcı veya Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı da davaya müdahil olabilir.

Davanın tarafları şunlardır:

Davacı: Velayetin değiştirilmesini talep eden ebeveyn
Davalı: Hâlihazırda velayet hakkına sahip ebeveyn
Çocuk: Çocuğun üstün yararı gereği, dava sürecinde bağımsız bir taraf olmasa da mahkeme tarafından pedagoga dinletilebilir

Çocuğun büyükanne, dede veya üçüncü şahıslar bu davada taraf olamaz. Ancak gerektiğinde koruyucu aile veya devlet himayesi gündeme gelebilir.

Velayet Değiştirme Davasında Görevli ve Yetkili Mahkeme

Velayetin değiştirilmesi davaları Aile Mahkemesi'nde görülür. Eğer bulunduğunuz yerde aile mahkemesi yoksa, Asliye Hukuk Mahkemesi bu davaya aile mahkemesi sıfatıyla bakar.

Yetkili mahkeme ise davacı veya davalının yerleşim yeri mahkemesidir.

Velayet Değiştirme Davasında Deliller ve İspat Yükü

Velayet değiştirme davasında en önemli konu delillerdir. Çünkü velayet hakkı ciddi bir konudur ve mahkeme mevcut düzeni ancak güçlü gerekçeler varsa değiştirebilir.

Başlıca Deliller:

Tanık Beyanları: Akrabalar, komşular, öğretmenler velayet sahibinin çocuğa bakıp bakmadığını anlatabilir.
Sosyal İnceleme Raporu: Mahkeme tarafından görevlendirilen pedagog ve sosyal hizmet uzmanı, çocuğun yaşam koşullarını inceleyerek rapor hazırlar.
Çocuğun Beyanı: Çocuğun yaşı uygunsa, hâkim çocuğu dinler. Özellikle 12 yaş üstü çocukların görüşü dikkate alınır.
Resmî Belgeler: Sağlık raporları, adli sicil kayıtları, okul başarı durumu, sosyal hizmet raporları.

İspat yükü davacı ebeveyndedir. Yani velayeti değiştirmek isteyen taraf, mevcut velayet sahibinin çocuğun yararını gözetmediğini kanıtlamak zorundadır.

Çocuğun Görüşünün Önemi (Çocuğun Dinlenmesi İlkesi)

Yargılama sürecinde mahkeme çocuğun görüşüne de başvurabilir. Ancak çocuğun görüşü ve talebi ile bağlı değildir. Mahkeme için önemli olan husus çocuğun üstün yararıdır.

Örnek: 14 yaşındaki bir çocuk, şiddet uygulayan babasının yanında kalmak istese bile mahkeme bunu kabul etmez.

Velayet Davasında Pedagog, Psikolog ve Sosyal Hizmet Uzmanının Rolü

Velayet davalarında en kritik unsurlardan biri sosyal inceleme raporudur. Mahkeme, pedagog, psikolog ve sosyal hizmet uzmanlarından oluşan bir heyetle çocuğun yaşam koşullarını araştırır.

Bu uzmanlar şu hususları inceler:

Çocuğun ev ortamı
Anne veya babanın çocuğa yaklaşımı
Çocuğun psikolojik durumu
Eğitim ve sosyal yaşam koşulları

Hazırlanan rapor, mahkemenin kararında belirleyici rol oynar.

Velayet Davası Ne Kadar Sürer?

Velayet davalarının süresi birçok faktöre bağlıdır:

Delillerin toplanma süresi
Sosyal inceleme raporunun hazırlanması
Çocuğun dinlenmesi
Tarafların itirazları

Genellikle velayetin değiştirilmesi davaları 6 ay ile 1,5 yıl arasında sürer. Ancak tarafların anlaşmazlığı çoksa ve raporlar gecikirse bu süre uzayabilir.

Mahkeme, dava süresince çocuğun zarar görmemesi için geçici velayet tedbirine de karar verebilir.

Velayet Değiştirme Davasında Geçici Tedbirler

Dava devam ederken çocuğun korunması amacıyla hâkim şu tedbirleri alabilir:

Çocuğun geçici olarak diğer ebeveyne verilmesi
Çocuğun koruma altına alınması
Çocuğun görüşme gün ve saatlerinin yeniden düzenlenmesi

Böylece dava sürerken çocuğun menfaatleri güvence altına alınır.

Velayet Değiştirme Davasında Çocuğun Üstün Yararı İlkesi

Velayetle ilgili bütün davalarda olduğu gibi, velayetin değiştirilmesi davalarında da çocuğun üstün yararı en temel kriterdir. Mahkeme, anne veya babanın taleplerinden çok, çocuğun hayatını en sağlıklı şekilde sürdürebileceği koşulları dikkate alır.

Çocuğun üstün yararı değerlendirilirken şu ölçütler göz önüne alınır:

Çocuğun bedensel ve ruhsal sağlığı
Eğitim hayatı ve okul başarısı
Anne-baba ile olan duygusal bağı
Maddi imkânlar, yaşam standartları
Çocuğun sosyal çevresi (arkadaşları, akrabaları, yaşadığı mahalle vb.)

Burada unutulmaması gereken nokta, mahkemenin sadece anne veya babanın maddi durumuna bakmadığıdır. Çok parası olan ebeveyn, çocuğun ihtiyaçlarını sevgi ve ilgiyle karşılamıyorsa, mahkeme çocuğun velayetini ona vermez.

Velayet Değiştirme Davasında Çocuğun Yaşı ve Cinsiyeti

Çocuğun yaşı ve cinsiyeti de velayet davalarında önemli bir rol oynar.

0-3 yaş arasındaki çocuklar: Emsal kararlara göre anne şefkatine daha çok ihtiyaç duyarlar. Bu nedenle genellikle anneye bırakılır.
Okul çağı çocukları: Eğitim düzeni bozulmamalı, istikrarlı bir ortam sağlanmalıdır.
Ergenlik dönemi (12 yaş ve üzeri): Çocuğun kendi görüşü daha fazla dikkate alınır.

Örneğin 2 yaşındaki bir çocuk için anneyle kalması genellikle uygun görülürken, 15 yaşındaki bir çocuk için kendi tercihi ön planda tutulabilecektir.

Velayet Değiştirme Davasında Annenin ve Babanın Hakları

Her iki ebeveyn de eşit haklara sahiptir. Ancak mahkeme somut olaya göre karar verir.

Anne yönünden: Çocuğun bakımıyla daha çok ilgilenmişse, sevgi ve şefkat bağları güçlü ise bu durum avantaj sağlar. Ancak annenin sürekli seyahat etmesi, alkol kullanması, çocuğu ihmal etmesi dezavantajdır.
Baba yönünden: Maddi imkanları güçlü olması tek başına yeterli değildir. Çocuğa sevgi, ilgi göstermesi, düzenli bir yaşam sunması gerekir. Şiddet veya ilgisizlik söz konusuysa velayeti alma şansı azalır.

Mahkeme, ebeveynlerden hangisi çocuğun üstün yararına daha uygun ise velayeti ona verir.

Velayet Değiştirme Davasında Annenin Tekrar Evlenmesi veya Babanın Evlenmesi

Ebeveynlerden birinin yeniden evlenmesi velayetin otomatik olarak değişmesine yol açmaz. Ancak yeni evlilik çocuğun yaşamını olumsuz etkiliyorsa, bu durum velayetin değiştirilmesi sebebi olabilir.

Örnekler:

Üvey ebeveynin çocuğa kötü davranması
Yeni evliliğin çocuğun eğitimine veya psikolojisine zarar vermesi
Çocuğun ihmal edilmesi

Özetle, sadece evlenmek değil, evliliğin çocuğa etkisi önemlidir.

Velayet Değiştirme Davasında İstisnai Haller (Anne veya Babanın Vefatı, Hapis, Hastalık)

Bazı durumlarda velayet kendiliğinden sona erer ya da değişir:

Anne veya babanın ölümü → Tarafların evlilik birliği devam ediyorsa velayet hayatta kalan ebeveyne geçer. Boşanma aşamasında veya boşanmış eşler için; velayeti kendisine bırakılan ebeveynin vefat etmesi halinde velayet kendiliğinden diğer ebeveyne geçmez. Bu durumda hayatta kalan ve velayeti kendisine verilmeyen ebeveynin velayetin değiştirilmesi için dava açması gerekmektedir.
Cezaevine girme → Uzun süreli hapis cezası velayeti kullanmayı engeller.
Akıl hastalığı veya ağır sağlık sorunları → Çocuğa bakamayacak durumda olan ebeveynden velayet alınır.

Bu durumlarda mahkeme hızlıca velayeti diğer ebeveyne veya koruyucu aileye verebilir.

Velayet Değiştirme Davasının Sonuçları

Velayet değiştiğinde şu sonuçlar doğar:

Çocuğun ikametgahı yeni velayet sahibinin yanına geçer.
Eski velayet sahibi ebeveyn, çocuğu kişisel ilişki kurma hakkı çerçevesinde görebilir.
Nafaka yükümlülüğü yeniden düzenlenir. Velayeti kaybeden ebeveyn çocuğun ihtiyaçları için nafaka ödemeye devam eder.

Velayet hakkı sona erse bile, ebeveynin çocuk üzerindeki soybağı ilişkisi devam eder. Yani çocuk mirasçısı olmaya devam eder.

Velayet Değiştirme Davasında Nafaka Düzenlemeleri

Velayetin değiştirilmesi, nafaka durumunu da etkiler.

İştirak Nafakası: Çocuğun velayeti diğer ebeveyne geçtiğinde, önceki nafaka kararı iptal edilir ve yeni bir nafaka düzenlemesi yapılır.
Yardım Nafakası: Çocuğun bakım masrafları diğer ebeveyn tarafından karşılanmaya devam eder.
Tedbir Nafakası: Dava süresince çocuğun mağdur olmaması için geçici nafaka kararı verilebilir.

Velayeti alan ebeveynin ekonomik durumu iyi olsa bile, çocuğun masrafları için diğer ebeveynin nafaka yükümlülüğü devam eder.

Velayet Değiştirme Davası Ne Kadar Sürer ve Masrafları Nelerdir?

Süre: Ortalama 6 ay – 1,5 yıl sürmektedir. Ancak tarafların itirazları, raporların hazırlanması ve istinaf süreci nedeniyle bu süre 2 yıla kadar uzayabilir.
Masraflar: Velayet davasında harç, bilirkişi ücreti, sosyal inceleme raporu masrafları gibi giderler vardır.

Avukatla takip edilen davalarda vekalet ücretleri ayrıca hesaplanır.

Yargıtay Kararları Işığında Velayet Değiştirilmesi

Yargıtay’ın yerleşik kararları, velayet değiştirme davasında çocuğun üstün yararı ölçütünü ön plana çıkarır.

Yargıtay 2. HD, 2017/226 E., 2017/1180K.
Çocuğa söz hakkı verilmeden verilen velayet kararını bozmuştur.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 2017/3117 E., 2018/1278 K.
12 yaşındaki çocuğun velayete ilişkin karar verilirken kendisinin de dinlenmesi gerektiği yönünde karar verilmiştir.

Bu kararlar, davalarda en çok çocuğun üstün yararına odaklanıldığını göstermektedir.