Aile Hukukundaki Çekişmesiz Yargı İşleri

Aile hukuku, bireylerin aile içerisindeki hak ve yükümlülüklerini düzenleyen, toplum düzeni açısından da büyük önem taşıyan bir hukuk dalıdır. Bu alanda ortaya çıkan uyuşmazlıklar genel olarak ikiye ayrılır: çekişmeli yargı işleri ve çekişmesiz yargı işleri. Çekişmeli yargı, taraflar arasında uyuşmazlık bulunan konularla ilgilenirken; çekişmesiz yargı ise taraflar arasında uyuşmazlık bulunmayan, mahkemenin sadece denetim ve onay görevi yaptığı işlerle ilgilidir. Özellikle aile hukukunda, kamu düzenini ilgilendiren konular sebebiyle çekişmesiz yargı işleri geniş yer tutmaktadır.

Bu makalede, aile hukukundaki çekişmesiz yargı işlerini tüm yönleriyle ele alacağız. Hangi konuların çekişmesiz yargıya girdiğini, mahkemenin rolünü, başvuru süreçlerini ve uygulamadaki sorunları ayrıntılı şekilde inceleyeceğiz.

Çekişmesiz Yargı Nedir?

Çekişmesiz yargı, taraflar arasında hukuki bir uyuşmazlığın bulunmadığı; mahkemenin denetim, onay veya düzenleme amacıyla devreye girdiği yargısal faaliyetlerdir. Burada esas amaç, tarafların haklarını güvence altına almak, kamu düzenini korumak ve ileride doğabilecek uyuşmazlıkların önüne geçmektir.

Türk Medeni Kanunu’nda ve Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nda (HMK) çekişmesiz yargıya ilişkin düzenlemeler bulunmaktadır. HMK’nın 382.maddesinde çekişmesiz yargı işlerinin kapsamı açıkça belirtilmiştir.

Aile Hukukunda Çekişmesiz Yargı İşlerinin Özellikleri

Uyuşmazlık Yoktur: Çekişmesiz yargı işlerinde taraflar arasında bir çatışma bulunmaz.
Mahkeme Denetimi Şarttır: Kamu düzenini ilgilendiren konularda mahkemenin onayı zorunludur.
Kamu Yararı Gözetilir: Özellikle çocukların korunması gereken hallerde mahkeme re’sen (kendiliğinden) karar verebilir.
Taraf İradesi Yeterli Değildir: Çoğu zaman tarafların kendi aralarında anlaşması yeterli olmaz, mutlaka mahkeme kararı gerekir.
Nitelikleri İtibarıyla İdari ve Hukuki Sonuçlar Doğurur: Örneğin, evlat edinme kararı hem nüfus kaydına işlenir hem de yeni bir aile bağını doğurur.

Aile Hukukunda Çekişmesiz Yargı İşlerine Örnekler

Evlat Edinme

Evlat edinme, en tipik çekişmesiz yargı işlerinden biridir. Taraflar arasında uyuşmazlık bulunmaz; ancak çocuğun üstün yararı gözetildiği için mutlaka mahkeme kararı gerekir. Mahkeme, evlat edinen kişinin ekonomik ve sosyal durumunu, evlat edinilecek çocuğun menfaatlerini değerlendirerek karar verir.

2. Velayet ve Vesayet İşleri

Velayetin anne veya babaya verilmesi çekişmeli yargı konusudur.
Ancak velayetin değiştirilmesi, vesayet altına alma, vasi atanması gibi konular çekişmesiz yargıya girer. Mahkeme burada kamu düzenini ve çocuğun/kişinin menfaatini gözetir.

3. Kayyım Atanması

Çocuğun menfaatini korumak amacıyla kayyım atanması gereken hallerde mahkeme çekişmesiz yargı kapsamında karar verir.

4. Çocuğun Mallarının Yönetimi

Anne ve baba, çocuğun malları üzerinde bazı işlemler yapabilmek için mahkemeden izin almak zorundadır. Örneğin, çocuğa ait bir taşınmazın satılması çekişmesiz yargı işidir.

5. Evlenmeye İzin Verilmesi

Türk Medeni Kanunu’na göre, olağan evlenme yaşı 18’dir. Ancak 17 yaşındaki bir çocuk, anne-baba rızası ile; 16 yaşındaki bir çocuk ise mahkeme izni ile evlenebilir. Bu tür izin kararları çekişmesiz yargı kapsamında değerlendirilir.

Çekişmesiz Yargı İşlerinde Mahkemenin Rolü

Çekişmesiz yargı işlerinde mahkeme, yalnızca tarafların taleplerini değil, kamu düzenini de gözetir. Örneğin:

Evlat edinme davasında sadece tarafların isteği yeterli değildir; mahkeme çocuğun geleceğini de değerlendirir.
Velayet ve vesayet işlerinde çocuk veya kısıtlı kişinin korunması ön plandadır.
Kayyım atanması gibi durumlarda mahkeme, kişisel ve mali çıkarların çatışmasını önler.

Mahkeme burada re’sen araştırma ilkesine göre hareket eder. Yani tarafların sunduğu delillerle yetinmez; gerekirse kendi araştırmasını yapar.

Çekişmesiz Yargı İşlerinde Başvuru Usulü

Dilekçe ile Başvuru: İlgililer, aile mahkemesine veya sulh hukuk mahkemesine dilekçe ile başvurur.
Delil ve Belgeler: Başvuruda ilgili belgeler (nüfus kayıt örneği, gelir belgeleri, sosyal inceleme raporu vb.) sunulur.
Mahkeme İncelemesi: Hakim, gerekli gördüğü takdirde sosyal inceleme uzmanı raporu talep eder.
Karar Verilmesi: Hakim, kamu düzeni ve tarafların menfaatini gözeterek karar verir.

Çekişmesiz Yargı İşlerinde İstinaf ve Temyiz

Taraflar bu kararlara karşı istinaf yoluna başvurabilir. Ancak çekişmesiz yargı işlerinde verilen kararlara karşı temyiz yoluna gidilemez. Örneğin, evlat edinme kararına karşı istinaf mahkemesine gidilebilir.

Çekişmesiz Yargı İşlerinde Uygulamadaki Sorunlar

Sürelerin Uzaması: Mahkemelerin iş yükü nedeniyle kararlar uzun sürede çıkabilmektedir.
Eksik İnceleme: Özellikle sosyal inceleme raporlarının yeterli olmaması kararların sağlıklı verilmesini engelleyebilir.
Tarafların Bilinçsizliği: Vatandaşlar çekişmesiz yargının kapsamını bilmedikleri için yanlış başvurular yapılabilmektedir.

Aile hukukundaki çekişmesiz yargı işleri

Aile hukukundaki çekişmesiz yargı işleri, taraflar arasında uyuşmazlık olmayan, ancak kamu düzenini ve özellikle çocukların menfaatini ilgilendiren konularda mahkemenin denetim ve onay görevini üstlendiği işlerden oluşur. Evlat edinme, vesayet, kayyım atanması, kişisel ilişki tesisi, evlenmeye izin verilmesi gibi konular bu kapsamdadır. Burada amaç sadece tarafların iradesini dikkate almak değil, aynı zamanda toplum düzenini korumak ve ileride çıkabilecek uyuşmazlıkların önüne geçmektir.